Главная Хальмг Келн Лучшие работы учащихся Астрахань - Кизляр

Астрахань - Кизляр

Оценить
(1 голос)

Элст балһсна мэрийин сурһулин залв
Муниципальн дунд сурһулин бүрдәмҗ
«Элстин 21-гч тойгта дунд школ»

«Җирһлин болн диилврин хаалһ»

Күцәснь:11 «а» классин сурһульч
Минан Александрин Юлия

Багш: Санджиева Л.Г.

 

Төрскн арһ хәәҗ
Төмр хаалһ тосхв.
Тосхлтд чидлән өгч
Төрскнч улс орлцв.

«Дала дәәвлхлә, җирмәхә зовдг» - гидг хальмг үлгүрәр дәәнә цагт цуг әмтн ик баһ уга зовна. Калян Санҗ « Тамара» гидг поэмд иигҗ бичҗ:
Бичкн күүкдәс авн
Буурл өвгд күртлән
Бусд фашистин өмнәс
Бу даахарн босцхала.

Бичсн бадг йир орта, зуг һанцхн бу биш, һартан хадур, гирлг, күрз авч ноолдла.
Залу чиирг улс фашистнрлә дәәллдв, арднь үлдсн көгшдүд, күүкд, берәд, бичкдүд теднә көдлмшиг ээм деерән ачв. Дәәнә цагин «Цуг юмиг – фронтд!» гисн дуудвриг йосн кевәр җирһлд тохрав.
Нег үлү, дәәнә җисәнд кергтә үүлдвриг чидлән әрвллго кедг бәәсмн. Тиим нег керг - Әәдрхн – Кизляр төмр хаалһин тосхлт.
1941 җилин һаха сарин 15-д хаалһ тосхх һазрт түрүн көдлмш эклсн билә. Хаалһ тосхлһна учрнь иим: Сталинградск фронтыг, Кавказин харслтыг болн нань чигн фронтмудыг хот-хоолар, цергә техникәр, зер-зевәр болн ик чинр зүүснь – һазра тосар (нефть) тетклһн.
Эн хаалһин тосхлт 1941-гч җиләс экләд, 1943-гч җил күртл күцәгдв. Хаалһин тосхлт – үнн кевәр баатрльг тосхлт бәәсмн. Ут турштан хаалһ 348 километр эзлв. Энүнә ар үзгин әңгинь Әәдрхнәс Басы гидг селән күртл - Әәдрхнә округин әмтн, Басас Артезиан күртл – Хальмг һазрин күч-көлсчнр, Артезианас Кизляр күртл – Дагестана болн Орджоникидзевск (өдгә цагт Ставропольск) крайин улс тосхв.
Хальмг тосхачнрин хаалһин тасрха хамгин ут билә. Эдн Украинә 83-гч төмр хаалһчнрин щишлң бригадын һардврт шунмһаһар көдлсмн. Хальмгин Долбанск, Лаганск, Приволжск, Улан-Хольск, Черноземельск улсин күч-көлсчнр орлцв.
Йоста баатрмудт 41-гч җилин намрин киитн хур, 41-42-гч җилин үвлин  тачкнсн киитн, 42-гч җилин зуна һаң халун болн фашистск авиацин бомбдлһн харш болсн уга. Тосхлт болзгтан күцәд төгсв. 1942-гч җилин ноха сард төмр хаалһар түрүн поезд көндрәд һарв.
Эднә күцәсн көдлмш ода шинҗлхлә, хуухин үсн босна. Учрнь юундв гихлә, цуг көдлмш машид угаһар, мел һарарн гилтә күцәгдсн көдлмш. Олн тонн шавр малтад, цар, мөрн, эс гиҗ темән тергәр ачад, зөөһәд, буулһад, давталад йовсн улсиг санандан үзхлә, чееҗ зовна.
Кенд тиим көдлмш күртсинь шалһхла, улм икәр күүнә зүркн шарклна. Тер цага көдлмшчнр: көгшн улс, баахн берәд- күүкд, арвн дөрвтә-арвн долата көвүд-күүкд. Эдн арвн таваһад частан көдлдг билә.
Тер көдләчнрин негнь – Сагаева Цаһан Манджиевна.
Эн көгшәлә бидн харһад күүндүвидн. Цаһан Манджиевна ( күүкн нер-уснь Эрмялиева) Долбанск района Бичкн Шоха гидг селәнд бәәдг билә. Хаалһ эклҗ тосххд Цаһан арвн дөрвтә күүкн билә. Талдан тосхачнрла хамдан кесг түрү-зүдү үзлә. Тер цагин тускар сурхла, найн хойрта көгшә нульмс алдад бәәв. Тер кецү цаг тодлад, Цаһан Манджиевна иигҗ келв: «Мадн шавр малтҗ зөөдг биләвидн.Һазрнь көрә, цокад-цокад бәәтл хойр һар менрҗ оддмн.Һарт зүүҗәх беелә мел удан тордмн биш.Зәрмсмн бидн шпал, рельс зөөһәд тәвдг билә. Яһад тесәд зөөһәд йовсм бидн ода медгдхш. Киитн салькн хувц сиичҗ ивтрәд, яснд күрсн болҗ медгднә. Мел энньчн гем уга, самолет бомбдхлаг, мадн икәр әәдг биләвидн. Көдлмш күцәхләрн, мадн үнн седкләрн диилвр бәрҗ Төрскән сулдххар седләвидн. Тегәд 1943-гч җилд мадниг киитн Сиврүр туухла, йир һашута билә. Сиврт бас даарад, көрәд күнд көдлмш кеһәд йовлавидн. Цуг энүнә хөөн күүкд тееһәд һарһсндан Заячдан байрлнав. Маднла әдл зовлң үрн садм, ачнрм-зеенрм бичә үзтхә! – гиҗ өдр болһн Олн Деедсдән зальврнав».
Эрүл мендинь сурхла, Цаһан Манджиевна зовадг көл-һаран үзүлнә, эн цугтан көрәд даарсна учрар өвчәнә гиҗ санаһарн хувалцна. Цаһан Манджиевна хөвдән һундхш, шар шаҗнд шүтдг күн җирһлд учрҗах йовдлыг – күн даах зөвтә гиҗ цецн кевәр ухална. Эн күүнәс үлгүр авч болҗана.
Дәәнд хүврлт орулҗ, немш фашистнриг хәрү сөргҗ, төрскн һазрасн көөхд зөвтә тусан күргсн хаалһин тосхачнрин тәвц йир ик чинртәһинь медгдҗәнә.
Дәәнә стратегическ чинртә хаалһин тосхачнрт әрүн седкләсн ик ханлтан өргҗ, төрскнч боллһна үлгүр теднәс авч, эрүл менд йовхиг Деедс Бурхдас сурҗанав.
Цаһан Манджиевна келсн үг мини чееҗәсм удан һарлго бәәв, тегәд би нег бичкн шүлг ухалад бичв. Эн шүлгән тана оньгт тусхаҗанав.

Астрахань – Кизляр төмр хаалһин тосхачнрт.

Һалзу фашистнр җирһлитн                    Киитн салькн ивтрнә.
Хамх цокхар седв.                                  Безглҗ һол чичрнә.   
Һазрин олзнь эзлҗ                                  Кишго орна самолет                              
Хамгинь эдлхәр шунв.                           Бомбдҗ кү чочана.

Төрскн арһ хәәҗ                                    Чиниһәр болшго, Гитлер!
Төмр хаалһ тосхв.                                 Чееҗин киләсн болсн
Тосхлтд чидлән өгч                               Төмр хаалһ күцх!
Төрскнч улс орлцв.                               Төрскн нутгм диилх!

Хар өрлә босад,                                    Таанртан, күндтә тосхачнр!
Ханцан шамлҗ орна,                            Ханлтан өргҗ бәәнәв.
Һарин устнха хаһрҗ,                            Төрсндән кесн ачитн
Һооҗҗ кү зована.                                 Хәәрлҗ зүркндән хадһлнав!